30 сентября 2020 г.

Мы в соц сетях:



Латын әліпбиі: ұлттық комиссия бірнеше нұсқаны қарап шықты

14 январь 2020, 17:30
Латын әліпбиі: ұлттық комиссия бірнеше нұсқаны қарап шықты
Үкімет жанындағы ұлттық комиссияның өкілдері латын графикасына негізделген қазақ әліпбиінің бірнеше нұсқасын қарап шықты. Ал орфографиялық жұмыс тобы өз ескертуін жасады. Sputnik Қазақстан тілшісіне сұхбат берген комиссия мүшесі, Шайсұлтан Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Ербол Тілешов әрбір нұсқаны жеке-жеке таныстырды.

1. "Bailatyn" жобасы. Онда классикалық латын әліпбиінің 26 әрпі толық қамтылған. Алайда қазақ тіліндегі барлық дыбысқа таңба берілмеген. Мәселен, "а" мен "ә" дыбысына ортақ бір "а" таңбасы енгізілген, "ү" мен "і" де солай. Ал "ө"-ні мүлдем алып тастаған.

Тағы оқыңыз: Ғалымдар Тоқаевтың жаңа әліпбиге неліктен көңілі толмағанын түсіндірді

"Мысалы, "сан" деген сөзді жазғанда "сән" емес екенін қосымша режиммен түсіндіру керек. Ал "ә"-мен келетін сөздер көп қой. Жобада "о" таңбасы беріледі, бірақ "ө" жоқ. Сосын "ү" мен "і" мүлдем жоқ. Олардың бәрін ереже арқылы түсіндіреміз дейді. Ал ондай мыңдаған сөз бар ғой", - деді Тілешов.

Оның айтуынша, латын графикасының барынша ықшам әрі оңай нұсқасын жасауға тапсырма берілді. Ал ереже көп болса, жазу керісінше қиындап кетеді.

2. "Kazak Grammar" жобасы. Бұл нұсқаның тиімді бір тұсы – диграфтың жоқтығы. Авторлар умлаутты пайдаланған. Кемшілігі: "г" мен "ғ" дыбысына бір таңба. Сол сияқты "к" мен "қ" дыбысы тек "к"-мен ғана берілген.

"Сонда ертең түріктердегі сияқты "қ" дыбысы жойылып кетпей ме? Барлығы "ақ" деген сөзді "ак", "Ақсуды" "Аксу" деп айтса, таңбамызды жоғалтып аламыз ғой", - деп түсіндірді Тілешов.
Бұдан бөлек, осы жобада әріптер ағылшын әліпбиінің тәртібімен орналастырған. Ал қазақ тілінің төл таңбалары аяқ жағында берілген. Кеңес мүшелері бұны тілге деген немкеттілік деп санайды.

3. Қуантқан Вановтың әліпби жобасы. Маңғыстаулық математик өз нұсқасында математикалық таңбаларды пайдаланған. Оның әліпбиінде 33 әріп бар.

"Бұл кісі ноқат қоймау үшін немесе төменгі жағын сызбау үшін таза математикалық-геометриялық таңбалармен шыққысы келген. Идея дұрыс. Бірақ мәтін жазғанда сөздері түсініксіз болып кетеді. Оған үйрену де оңай емес", - дейді Тілешов.

4. Ескендір Тасболатовтың жобасы. Автор өз әліпбиіне "ц" әрпін енгізген. Бірақ "ғ", "ң", "ш" мен "ч"-ға диграф берген. Сосын "и" мен "і-ні" тағы ортақ таңбамен көрсетіпті.

"Адамдар тағы шатасады ғой. Ол "интернет" пе? "Інтернет" пе? "Діректор" ма? "Директор" ма? Оған тағы қаптаған ереже болады. Ал "і" дыбысы жиі кездеседі. Өйтені тәуелдік септігінің бәрінде осы дыбыс тұрады. Кімнің? Ненің? "Менің", "сенің", осы сөздерді күнде айтамыз ғой. Ертең "мениң", "сениң" деп тағы шатасамыз", - дейді Тілешов.

5. Манас Сапарбаевтың жобасы.
Негізгі кемшілігі: 8 диграф. Онымен мәтінді конвертер арқылы өткізгенде техникалық ақаулықтар шығады. Ал, ең бастысы, түркі халықтарында "бір дыбыс – бір таңба" қағидаты сақталмай отыр.

Комиссия мүшесі Ербол Тілешовтың айтуынша, бүгінде түркі халықтарының ішінде тек қарақалпақ пен қазақтың латын графикасында ғана диграф бар. Одан құтылу қажет. Қазіргі кезде қарақалпақтар да диграфтың ыңғайсыздық туғызатынын ашық айтып отыр.

6. Нұрлан Түлтебаевтың әліпби нұсқасы. Жобада 35 таңба бар, "х" дыбысына бөлек таңба берілген. Автор сирек таңбаларды да ұсынады. Бұдан бөлек, "и" мен "у" әрпін таратып жазу қажет дейді.

Комиссия мүшелері "и" мен "у" әрпін таратып жазуға қатысты мәселенің көптен бері көтеріліп келе жатқанын айтады. Осы уақытқа дейін біраз мақала да жазылды.

"Негізгі мәселе мынада, "и" мен "у"-ды ашып жазамыз ба, жоқ па? Мысалы, қазір біз "су" деген сөзді екі таңбамен жазып жүрміз. Ғалымдар екі дыбыстың ортасында естіліп тұрған "ұ" әрпін де жазуымыз керек дейді. Сонда "сұу" болады. Олай болса, екі әрпің үш әріп болады, яғни, біз тағы шұбалыңқылыққа жол береміз", - дейді Тілешов.

Ғалымның айтуынша, "и" мен "у" әрпін таратып жазбасақ та, естіліп тұрған дыбыстар жоғалмайды. Ал таратып жазу мәселесін орфоэпиялық сөздікте де көрсетуге болады.

7. Студент Абзал Дәуренбекұлының жобасы. Автор өз әліпбиінде диграфпен қатар триграф та қолданған. Сосын "у" дыбысына латынның "w" таңбасын берген.

Ербол Тілешов "у" дыбысына "w" таңбасын беруге қатысты мәселенің көптен бері көтеріліп жатқанын жеткізді. Бірақ халықтың көзі оған үйренбеген. Мәселен, "университет" сөзі "wniversitet" деп жазылады.

"Негізі, "у"-дың өзінің халықаралық дыбысы бар. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әліпбиді жетілдіру керек деп айтты ғой. Сол жетілдірудің бірі "у" дыбысына қатысты. Қазір "u" таңбасын "ұ"-ға беріп жүрміз ғой. Оны өзінің "у"-на қайтару керек деп ойлаймын. Өйткені бұл – халықаралық тәртіп", - деп атап көрсетті Тілешов.

Сондай-ақ, Абзал Дәуребекұлы "ц", "ю", "щ" сияқты әріптерді де енгізіп, кирилл әліпбиін латын графикасында қайталап беру керек деп ойлайды.

Бұдан бөлек, ұлттық комиссияда Жандос Темірғали, Жанат Аймағамбетов және тағы бірнеше автордың нұсқасы қаралған болатын. Барлығына тіл мамандарының қорытындысы берілді.

"Бір таңба – бір дыбыс" керек

Комиссия мүшелері осы уақытқа дейін ұсынылған жобалардың артықшылығы бар екенін де айтып отыр. Соның бәрі қорытындыға енгізілді. Мәселен, "Bailatyn-да" орфоэпия заңдылығын транскрипция арқылы оқытуға болатыны көрсетілген. Диакритикалық таңбалар қолданылмаған. Бұл – оның артықшылығы.

"Сол сияқты Қуантқан Вановтың әліпбиі халықаралық фонетикалық таңбаға сай келеді, диакритикалық таңбалар жоқ. Ол да жақсы ерекшелік. Бұдан бөлек, авторлар седильді пайдаланып, "ш"-ны "ç" деп белгілеген, ол да тиімді ұсыныс. Қазіргі түрікмен, түрік, өзбек мен әзербайжан әліпбиінде седильді қолданады", - дейді Тілешов.

Оның сөзіне қарағанда, жобаларды ұсыну жағынан нақты бір дедлайн жоқ. Президенттің тапсырмасынан кейін тіл комитетінде 20-дан астам жоба түскен. Бірақ қазіргі кезде ұсыныстардың легі саябырсыды.

Латын әліпбиі: ұлттық комиссия бірнеше нұсқаны қарап шықты


"Әліпбиге қатысты басты талап – қазақтың әр дыбысына жеке таңба беру. Біз жаңа әліпбиге көшеміз деп, дыбыстарымызды шашып-төгіп алмауымыз қажет. Біз диграфтан да қашып отырмыз. Себебі "бір таңба – бір дыбыс" принципі сақталуы шарт. Әрине, умлаут, седиль, акут сияқты диакритикалық белгілерді алған аса тиімді емес. Таза латынның әліпбиімен шыққан жақсы. Бірақ қазақ тілінің төл дыбыстарын 26 таңбамен беріп шығу мүмкін емес", - деп атап көрсетті ғалым.

Осы орайда тіл маманы президенттің латын графикасын жетілдіруге қатысты тапсырмасын да түсіндірді. Оның ойынша, қазіргі нұсқаның кейбір кемшін тұстарын түзетсе, біраз мәселе шешіледі.

"Президент Тоқаев ең алдымен қазіргі "акут әліпбиін" жетілдіру керек деді. Иә, кейбір таңбаларды өзгерткен дұрыс. Ол, әсіресе, диграфқа байланысты. Сосын "и" мен "і"-ге ортақ "i" таңбасын беруге қатысты мәселе бар. Біреуі түртілсе, екіншісі түртілмейді. Содан конвертер қазіргі әліпбидің 0,01 пайызын оқымай тұр. Негізі, ол 100 пайызға оқылуы қажет. Осыны түзететін болсақ, конвертер оқиды. Оған елдің көзі де үйреніп келеді", - дейді Тілешов.
Просмотров материала: 640

Поделиться материалом


18:11 Сенат төрағасы бас раввинмен кездесті... 153 Просмотров

17:58 Для школ Акмолинской области доставлена первая партия... 127 Просмотров

17:52 4,8 млрд тенге выплатили вкладчикам Tengri Bank... 133 Просмотров

17:48 Сайлаудың исі шығып, партиялар ұйқысынан оянып жатыр... 155 Просмотров

17:43 БҒМ сұраныс жағынан ең жоғары және ең төмен мамандықтарды... 153 Просмотров

17:42 Водитель Volkswagen сбил пенсионера с велосипедом в... 133 Просмотров

17:29 Магжан Ильясов назначен представителем РК при ООН... 154 Просмотров

17:26 Асқар Жұмағалиев Қазақстанның Нидерланд Корольдігіндегі... 172 Просмотров

17:20 На 71,5 млн тенге оштрафовали жителей Актюбинской области... 150 Просмотров

17:07 «Шекара маңындағы жергілікті халық тек қытай радиосын... 191 Просмотров

17:05 Жительница Павлодара перевела телефонным мошенникам 300... 144 Просмотров

16:55 «Құс тұмауына арналған отандық вакцина шетелдікінен екі есе... 184 Просмотров

16:46 16 несанкционированных свалок выявили в Алматы... 138 Просмотров

16:45 Қазақстандық банктер несиені қашықтан бере бастайды... 161 Просмотров

16:36 Цены на продовольственные товары выросли почти на 11% в... 143 Просмотров

16:32 Түркістан облысында Toyota Land Cruiser көлігінен 700 келі... 112 Просмотров

16:30 Қызыл кітапқа енген қарақұйрықты атқандар ұсталды... 141 Просмотров

16:26 Нұр-Сұлтан әуежайының бұрынғы бас есепшісі тергеу... 118 Просмотров

16:24 Более 60 коррупционных преступлений выявлено в Актюбинской... 125 Просмотров

16:18 Алматы маңындағы экопостар қалай жұмыс істейді... 96 Просмотров

16:12 Экстремиста приговорили к 6 годам лишения свободы в... 107 Просмотров

15:48 В Алматы мужчина порезал себе вены прямо на улице... 128 Просмотров

15:46 #Желмая. Медицина университеттерін бітірген студенттер... 119 Просмотров

15:37 Заңсыз айналымнан 98,2 мың препарат пен жарты миллионға... 117 Просмотров

15:33 Учеников школы эвакуировали из-за сообщения о взрывном... 104 Просмотров

15:15 Мужчина отдал мошеннику более 1 млн тенге за... 114 Просмотров

15:12 Ақтөбе облысы әкімінің экс-орынбасары 12 жылға бас... 114 Просмотров

15:04 Более 200 млн тенге долга по зарплате взыскали с компании в... 99 Просмотров

15:00 Волонтерлік қызмет осы жылмен тоқтамайды – Тоқаев... 126 Просмотров

14:54 Атырауда мектептен 170-ге жуық адам шұғыл эвакуацияланды... 121 Просмотров

14:52 Шесть человек пострадали в ДТП в Актау... 108 Просмотров

14:41 Ақтөбедегі жас ғашықтар: бала шынайы махаббат үшін соттала... 270 Просмотров

14:39 Убийство бизнесмена в Павлодаре: Виновника приговорили к 18... 115 Просмотров

14:30 Министр үкіметте қазақстандықтардың қорқынышы туралы айтты... 117 Просмотров

14:29 В международный день перевода чествовали лучших переводчиков... 90 Просмотров

14:20 Алматинское метро вернулось к докарантинному графику работы... 102 Просмотров

14:13 Қайырымдылық қорларға қаржы түсуін және оның жұмсалуының... 148 Просмотров

14:05 В акимате Атырауской области​​​​​​​ прокомментировали... 114 Просмотров

13:00 В Нур-Султане и пяти областях недостаточно топлива к... 158 Просмотров

12:47 Еліміздің екі өңірінде блок-бекеттер қойылды... 147 Просмотров





Опрос


«    Сентябрь 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930