31 мая 2020 г.

Мы в соц сетях:



Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара, - Н.Садықов

Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара, - Н.Садықов
"Шет елдегі іссапардан ұзақтау ұшып келгендіктен, түнде әлеуметтік желіге кірсем, мына хабарды жіберіп жанашыр азаматтар сүйінші сұрап, мүмкін тағы бір әрекет етіп көрерсіздер деген пікір білдіріпті. Біз, латын графикасына көшудің "BaiLatyn" жұмыс тобының мүшелері негізі бұл мәселеге қатысты егер осы акуттық нұсқа қабылданса, дәл осындай тығырыққа тіреліп, бастапқы нүктеге қайта оралатындығымызды айтып, айтарлықтай айтып, шамамыз келген жерге дейін дабыл қаққан адамдармыз.

Бірақ, бұл мәселеге жауапты адамдардың салғырттығын, енжарлығын, немкеттілігін көріп, оның бер жағында атқарушылық мандат тапсырылған тұлғалардың бюджеттен бөлінетін қаржыға қызыл көрген құзғындай үймелеп, бұл мәселеге тек «освоение бюджета» деген ракурста қарайтындығына көз жеткізіп, қолды бір сілтеп кеткенбіз. Жай кетпей, сәуегейлікпен емес, осы мәселемен «шкурный интерес» үшін емес, альтруизммен айналысқан сау ақылмен ұзамай бұлардың мимырт тірлігінің тығырыққа тірелетінін дәп басып айтып, жазып кеткенбіз. Солай болды да!

Біздің бұлай ашына, қатты айтуымызға – міне осы постер түрткі болып отыр. «Арқа тыныш болса егер, арқар ауып несі бар?» - демекші, егер қабылданған латын графикасы дұрыс болатын болса, Президент Қ.Тоқаев неге бұл мәселені сынға алып отыр? Осы мәселемен айналысуға бюджеттен қыруар қаржы бөлініп, екі жылдай бұрын арнайы құрылған «Тіл қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы осы уақыт ішінде қандай ОҢ НӘТИЖЕЛІ іс атқарды? Бірден қайталап айтайын, соңғы қабылданған қисық латынды түзету жолындағы әрекеттер жасалды деген варианттар қабылданбайды. Іргетасы дұрыс қаланбаған үйге қандай евроремонт жасасаң да қирап қалатыны сияқты, мынау латынды да жамап-жасқап жетілдіреміз деген де далбаса тірлік.

Егер, жаңа Президенттің жаңа командасы расында бұл мәселеге қатысты расында ОҢ НӘТИЖЕГЕ қол жеткізгісі келсе, бәрін жаңадан бастау керек. Және бұл мәселеде жаңа концепция, жаңашыл принциптер басшылыққа алынып, бұл мәселені «освоение бюджета» көретін, екі жылда еш нәтиже шығара алмағандар мен өткен этикалық өмірі қаржы жымқыру фактісімен былғанғандар, латын графикасын тұтынатын алдыңғы қатарлы батыс тілдерінің бірін қақпайтын шал-шауқандар емес, жаңаша ойлайтын, қазақ тілінің заңдылықтарын ғана емес, латын графикасын сәтті тұтынған елдердің тілін меңгерген жастарға беру керек. Себебі, біз – аталған мәселенің науқас тұстарын дәп басып айтып, диагнозын қоя аламыз. Төменде, осы акутты әліпбиден келетін проблемалардың бір бөлігін ғана келтірейік. Мұны осы әліпби қабылданған күні-ақ (екі жыл бұрын) жазғанбыз. Өзектілігін жоғалтпады:

1) Бағдарламалау тіліндегі проблемалар. Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара. Себебі, бұл «креативті» жобаны ұсынушы «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ өкілдері Ақпарат және коммуникациялар министрлігі өткізген жұмыс тобының жиынында акуттың (экуит) Unicode кодтау жүйесіндегі нақты орны туралы анықтап түсіндіріп бере алмады. Ал, білгілеріңіз келсе, айтайық, бұл акуттар Unicode кодтау жүйесінде 0-128 аралығындағы негізгі таңбалар орналасқан бірінші бөлікте емес, қосымша екіншісортты бөлікте тұр. Бұл, ІТ саласында айтарлықтай проблемалар тудырады.

2) Бірінші проблемге іле-шала екінші мәселенің басы қылтияды. Google, Yandex секілді іздеу жүйелерін бір ізге келтіру үшін қыруар шығынға батамыз.

3) Банктік жүйе. Бұл үлкен проблема тудырады. Себебі, ҰБ өзге банктермен жасалатын операциялар кезінде Халықаралық стандарттарға сәйкес, классикалық 26 әріптен тұратын латын әліпбиін басшылыққа алады. Қалған апострофты, диакритикалық, акуттік белгілерден тұратын субъект атауларын қабылдамайды. Сонымен қатар, Бекітілген Халықаралық стандарттарға сәйкес, IBAN жүйесінде Қазақстан KZ таңбасымен таңбаланып кеткен.

Оны QZ-ке өзгерту мүмкін емес. Яғни, қарапайым тілмен түсіндіретін болсақ, Кайман аралдарында немесе Қарағандыда ашылған есепшотында қомақты қаражаты бар Қазақстан азаматы, егер, алда-жалда IBAN жүйесінде Қазақстандық шоттар QZ болып таңбаланатын болып өзгере қалса, ол есепшотын пайдалана алмай, басқа шот ашуына тура келеді деген сөз. Біздің жеке азаматтарды айтпағанда, Ұлттық Қордың қаржылары қайда сақталатынын ескерсек, қауіптің қаншалықты деңгейде терең екенін бағамдай беруге болады.

4) Әріп жетіспеу немесе қойыртпақталу проблемасы. Мына нұсқада да дәл алдыңғыдағыдай, классикалық 26 әріптен тұратын Сс, Хх, Ww әріптері әліпбиде мүлдем жоқ. Бұлай болғанда, Coca-Cola, Cadillac, Camry, Corolla секілді сауда маркаларын қалай таңбалап, дыбыстаймыз?.. Oxford, Lexus секілді бренд атаулары мен жалқы есімдерді жазып, атағанда, охуgen секілді химиялық элементтердің жартысынан көбінде кездесетін Хх әрпін қалай таңбалап, электр қуатының өлшемін білдіретін Watt (W) терминін қалай белгілейміз?..

Сосын кирилше Іі мен Ии әріптерінің жаңа нұсқадағы бас әріптері бірдей І болып таңбаланады. Олай болғанда, Инелік-Inelik, Ілгіш–Ilgish, Ине-Ine, Ит-It, Іскер-Isker, Ілім-Ilim, Ішу-Ish'у, Ін-In, т.б секілді сөздер бас әріппен жазылатын жағдайда қалай оқылады? Бұл – балаларымыз тұрмақ, ересектердің өзін шатастыруға әкелмей ме? Қандай заңдылықтарға негізделіп таңбаланды?

5) Терминология проблемасы. Жоғарыда біз сөз еткен төртінші мәселеден, терминдердің халықаралық стандарттарға сәйкес жазылмау проблемасы туындайды. Енді «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасын жүзеге асыру кезінде қолданылатын computer, calculator, cyber, classic, сentre, certificate, cell, call, case, cabinet деп келетін 5 мыңнан аса терминдер мен web, web site, wash, Water Polo, What’s App деген секілді халықаралық терминдерді ұрпағымызға қалай оқытамыз? Ал, Хerox, xerogram, секілді терминдер мен атауларды ше? «Балам, біздің тіл де, олар да латынша, бірақ біздікі басқаша, олардыкі өзгеше» деп ақталамыз ба? Ал, кейбордтағы бұл 3 әріпті не істейміз? «Баспаймыз!» деп наклейка жапсырып қоямыз ба? «Цифровой Казахстан» деп шауып жүргенде, оның негізгі терминдерін таңбалайтын әріптердің жаңа графикада қолданылмауы – нонсенс!

6) Латынға көшкендегі негізгі мақсаттың аяқасты болуы. Біз о баста, латын графикасына көшкенде, осы тарихи шешімді қабылдаған Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Дүниенің кез келген түкпірінен айналымда бар классикалық 26 әріпті қолданып жаза беретін, ғылыми техникалық прогрестің барлық талаптарына сай келетін, қаржылық-ақпараттық мәселеде ешқандай проблем тудырмайтын, халықаралық терминдерді еш қиындықсыз оқып түсіне алатын графика жасалсын!» деп нақты тапсырма берген болатын.

Нәтижесі қалай болды? Нәтижесі – 30 (!) әріп пен 2 диграфтан тұратын қойыртпақ, шалажансар әліпбиге келіп тірелді. Егер, бүкіл нұсқаларды саралап, бәрін негізге алып, тығырықтан шығар жол таппаған болса, мақұл дейсің ғой! Көрсе де, көпе көрнеу көрмегенсіп, естісе де естімегенсіп тек менікі ғана болсын деген менмендікпен, осы жағдайға әкеліп отыр.

7) «Двойной стандарт». Иә, біз жоғарыда көрсеткен мәселелер осыған алып келеді. Яғни, бізде банк, қаржы, ІТ, терминологияға арналған классикалық 26 әріпке, орыс тілінің транслитерациялық ережесіне негізделген бір әліпби, және жергілікті «абориген» халықты одан әрі сауатсыздандыруға, туған тілінен бездіруге арналған акутты немесе диакритикалық белгілермен тағы бір әліпби болады. Тек, бұл кімге керек?

Құрметті, Ақтоты Раимқұлова ханым! Сіздерді әзірге кеш болмай тұрғанда, мұндай шешілмейтін проблемаларға түгелдей батпай тұрғанда, аздаған уақыт бөліп, біздің Bailatyn тобының осы мәселелерді еш қиындықсыз, шығынсыз, Президент тапсырмасына сай шешудің нақты жолдарын ұсынатын презентациялық жобамызды өздеріңіз (көмекші немесе қоластыңыздағы өкілдеріңіз емес) тыңдап көрулеріңізді сұраймыз. Өз жобамыз аясында кез-келген сұрақтарыңызға жауап беруге даярмыз!".

Нұраддин Садықов, филолог

Дереккөз: facebook
Автор: Нұраддин Садықов -
Просмотров материала: 1 786

Поделиться материалом


13:03 Алтай Кульгинов рассказал, как не попасть в список... 240 Просмотров

12:40 Темп прироста КВИ колеблется в пределах 3-5% в Казахстане -... 269 Просмотров

12:30 Мужчина напал с ножом на жену и тещу в Актюбинской области... 290 Просмотров

12:19 Родственники смогут наблюдать за своими подопечными в... 271 Просмотров

12:02 Сотрудник акимата заразился коронавирусом в ЗКО... 366 Просмотров

11:51 Многодетная мать инсценировала свое похищение в ЗКО... 273 Просмотров

11:38 Автомобиль перевернулся в результате ДТП в Алматы... 312 Просмотров

11:25 8-летнего ребенка сбили на пешеходном переходе в Костанае... 265 Просмотров

11:13 К.Токаев поручил создать комиссию по реабилитации жертв... 284 Просмотров

11:01 По делу происшествия на заводе в Актобе задержан брат... 283 Просмотров

10:47 Избиение детей в интернате Павлодара: Центр работал... 276 Просмотров

10:26 Мир не теряет красок: Фильмы с неповторимой эстетикой и... 257 Просмотров

10:13 Влияет ли цвет волос на манеру управления автомобилем?... 250 Просмотров

09:59 Число заразившихся COVID-19 в Казахстане превысило 10 000... 321 Просмотров

22:21 Ни одно дерево в Иле-Алатауском нацпарке не будет срублено... 359 Просмотров

18:07 Жұмысқа кірісетін балабақшаларға қандай талап қойылды... 255 Просмотров

18:04 Беспорядки в Кордае: 8 фигурантов дела освобождены из-под... 251 Просмотров

17:55 Қордай оқиғасы кезінде қираған нысандар күзге дейін... 254 Просмотров

17:50 Мать рассказала свою версию похищения 8-летнего сына в... 273 Просмотров

17:39 Қазақстанда жасөспірімдер тәтті сусынға құмар болып барады... 384 Просмотров

17:30 Сотрудника акимата уволили за оскорбление сельчанина в... 316 Просмотров

17:20 В Петропавловске задержан водитель автобуса, перевозивший... 264 Просмотров

17:20 Шешем мені арқалап алып кетіп, қарындасымды қасқырлар жеді... 460 Просмотров

17:07 Санврачи и акиматы могут оставить локальные блокпосты... 217 Просмотров

17:06 Полицейский спас многодетную женщину от мужа-тирана в... 247 Просмотров

17:02 Қазақстанда кинотеатрлар қашан ашылады... 227 Просмотров

16:51 Санврачи и акиматы могут оставить локальные блокпосты... 301 Просмотров

16:45 Алматыда қағаз қоймасы отқа оранды... 212 Просмотров

16:39 К.Токаев ознакомился с ходом весенне-полевых работ... 442 Просмотров

16:28 Стало известно, когда откроют тренажерные залы в Казахстане... 244 Просмотров

16:27 Мемлекет басшысы көктемгі егіс жұмыстарымен танысты... 122 Просмотров

16:17 Кинотеатры заработают с 15 июня в Казахстане... 152 Просмотров

16:11 ШҚО-да карантин ұзартылды... 102 Просмотров

16:07 До 13 июня продлили карантин в ВКО... 322 Просмотров

15:57 В Казахстане планируют возобновить полеты в Китай и Южную... 142 Просмотров

15:55 Қазақстан коронавирус алғаш табылған Қытайға ұшу мәселесін... 137 Просмотров

15:46 Запуск поездов будет осуществляться в три этапа в Казахстане... 144 Просмотров

15:38 Қостанай вокзалы қоршауға алынды... 118 Просмотров

15:32 Алаколь будет доступен для туристов с 19 июня... 95 Просмотров

15:22 Еліміз шегірткеден зардап шеге ме?... 113 Просмотров





Опрос


«    Май 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031