13 ноября 2019 г.

Мы в соц сетях:

+7 705 308 0767 +7 705 308 0767



Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара, - Н.Садықов

Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара, - Н.Садықов
"Шет елдегі іссапардан ұзақтау ұшып келгендіктен, түнде әлеуметтік желіге кірсем, мына хабарды жіберіп жанашыр азаматтар сүйінші сұрап, мүмкін тағы бір әрекет етіп көрерсіздер деген пікір білдіріпті. Біз, латын графикасына көшудің "BaiLatyn" жұмыс тобының мүшелері негізі бұл мәселеге қатысты егер осы акуттық нұсқа қабылданса, дәл осындай тығырыққа тіреліп, бастапқы нүктеге қайта оралатындығымызды айтып, айтарлықтай айтып, шамамыз келген жерге дейін дабыл қаққан адамдармыз.

Бірақ, бұл мәселеге жауапты адамдардың салғырттығын, енжарлығын, немкеттілігін көріп, оның бер жағында атқарушылық мандат тапсырылған тұлғалардың бюджеттен бөлінетін қаржыға қызыл көрген құзғындай үймелеп, бұл мәселеге тек «освоение бюджета» деген ракурста қарайтындығына көз жеткізіп, қолды бір сілтеп кеткенбіз. Жай кетпей, сәуегейлікпен емес, осы мәселемен «шкурный интерес» үшін емес, альтруизммен айналысқан сау ақылмен ұзамай бұлардың мимырт тірлігінің тығырыққа тірелетінін дәп басып айтып, жазып кеткенбіз. Солай болды да!

Біздің бұлай ашына, қатты айтуымызға – міне осы постер түрткі болып отыр. «Арқа тыныш болса егер, арқар ауып несі бар?» - демекші, егер қабылданған латын графикасы дұрыс болатын болса, Президент Қ.Тоқаев неге бұл мәселені сынға алып отыр? Осы мәселемен айналысуға бюджеттен қыруар қаржы бөлініп, екі жылдай бұрын арнайы құрылған «Тіл қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы осы уақыт ішінде қандай ОҢ НӘТИЖЕЛІ іс атқарды? Бірден қайталап айтайын, соңғы қабылданған қисық латынды түзету жолындағы әрекеттер жасалды деген варианттар қабылданбайды. Іргетасы дұрыс қаланбаған үйге қандай евроремонт жасасаң да қирап қалатыны сияқты, мынау латынды да жамап-жасқап жетілдіреміз деген де далбаса тірлік.

Егер, жаңа Президенттің жаңа командасы расында бұл мәселеге қатысты расында ОҢ НӘТИЖЕГЕ қол жеткізгісі келсе, бәрін жаңадан бастау керек. Және бұл мәселеде жаңа концепция, жаңашыл принциптер басшылыққа алынып, бұл мәселені «освоение бюджета» көретін, екі жылда еш нәтиже шығара алмағандар мен өткен этикалық өмірі қаржы жымқыру фактісімен былғанғандар, латын графикасын тұтынатын алдыңғы қатарлы батыс тілдерінің бірін қақпайтын шал-шауқандар емес, жаңаша ойлайтын, қазақ тілінің заңдылықтарын ғана емес, латын графикасын сәтті тұтынған елдердің тілін меңгерген жастарға беру керек. Себебі, біз – аталған мәселенің науқас тұстарын дәп басып айтып, диагнозын қоя аламыз. Төменде, осы акутты әліпбиден келетін проблемалардың бір бөлігін ғана келтірейік. Мұны осы әліпби қабылданған күні-ақ (екі жыл бұрын) жазғанбыз. Өзектілігін жоғалтпады:

1) Бағдарламалау тіліндегі проблемалар. Апострофты – акутқа ауыстыру бұл ешқандай да креативтілік емес, амалсыздықтан жүзеге асқан шара. Себебі, бұл «креативті» жобаны ұсынушы «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ өкілдері Ақпарат және коммуникациялар министрлігі өткізген жұмыс тобының жиынында акуттың (экуит) Unicode кодтау жүйесіндегі нақты орны туралы анықтап түсіндіріп бере алмады. Ал, білгілеріңіз келсе, айтайық, бұл акуттар Unicode кодтау жүйесінде 0-128 аралығындағы негізгі таңбалар орналасқан бірінші бөлікте емес, қосымша екіншісортты бөлікте тұр. Бұл, ІТ саласында айтарлықтай проблемалар тудырады.

2) Бірінші проблемге іле-шала екінші мәселенің басы қылтияды. Google, Yandex секілді іздеу жүйелерін бір ізге келтіру үшін қыруар шығынға батамыз.

3) Банктік жүйе. Бұл үлкен проблема тудырады. Себебі, ҰБ өзге банктермен жасалатын операциялар кезінде Халықаралық стандарттарға сәйкес, классикалық 26 әріптен тұратын латын әліпбиін басшылыққа алады. Қалған апострофты, диакритикалық, акуттік белгілерден тұратын субъект атауларын қабылдамайды. Сонымен қатар, Бекітілген Халықаралық стандарттарға сәйкес, IBAN жүйесінде Қазақстан KZ таңбасымен таңбаланып кеткен.

Оны QZ-ке өзгерту мүмкін емес. Яғни, қарапайым тілмен түсіндіретін болсақ, Кайман аралдарында немесе Қарағандыда ашылған есепшотында қомақты қаражаты бар Қазақстан азаматы, егер, алда-жалда IBAN жүйесінде Қазақстандық шоттар QZ болып таңбаланатын болып өзгере қалса, ол есепшотын пайдалана алмай, басқа шот ашуына тура келеді деген сөз. Біздің жеке азаматтарды айтпағанда, Ұлттық Қордың қаржылары қайда сақталатынын ескерсек, қауіптің қаншалықты деңгейде терең екенін бағамдай беруге болады.

4) Әріп жетіспеу немесе қойыртпақталу проблемасы. Мына нұсқада да дәл алдыңғыдағыдай, классикалық 26 әріптен тұратын Сс, Хх, Ww әріптері әліпбиде мүлдем жоқ. Бұлай болғанда, Coca-Cola, Cadillac, Camry, Corolla секілді сауда маркаларын қалай таңбалап, дыбыстаймыз?.. Oxford, Lexus секілді бренд атаулары мен жалқы есімдерді жазып, атағанда, охуgen секілді химиялық элементтердің жартысынан көбінде кездесетін Хх әрпін қалай таңбалап, электр қуатының өлшемін білдіретін Watt (W) терминін қалай белгілейміз?..

Сосын кирилше Іі мен Ии әріптерінің жаңа нұсқадағы бас әріптері бірдей І болып таңбаланады. Олай болғанда, Инелік-Inelik, Ілгіш–Ilgish, Ине-Ine, Ит-It, Іскер-Isker, Ілім-Ilim, Ішу-Ish'у, Ін-In, т.б секілді сөздер бас әріппен жазылатын жағдайда қалай оқылады? Бұл – балаларымыз тұрмақ, ересектердің өзін шатастыруға әкелмей ме? Қандай заңдылықтарға негізделіп таңбаланды?

5) Терминология проблемасы. Жоғарыда біз сөз еткен төртінші мәселеден, терминдердің халықаралық стандарттарға сәйкес жазылмау проблемасы туындайды. Енді «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасын жүзеге асыру кезінде қолданылатын computer, calculator, cyber, classic, сentre, certificate, cell, call, case, cabinet деп келетін 5 мыңнан аса терминдер мен web, web site, wash, Water Polo, What’s App деген секілді халықаралық терминдерді ұрпағымызға қалай оқытамыз? Ал, Хerox, xerogram, секілді терминдер мен атауларды ше? «Балам, біздің тіл де, олар да латынша, бірақ біздікі басқаша, олардыкі өзгеше» деп ақталамыз ба? Ал, кейбордтағы бұл 3 әріпті не істейміз? «Баспаймыз!» деп наклейка жапсырып қоямыз ба? «Цифровой Казахстан» деп шауып жүргенде, оның негізгі терминдерін таңбалайтын әріптердің жаңа графикада қолданылмауы – нонсенс!

6) Латынға көшкендегі негізгі мақсаттың аяқасты болуы. Біз о баста, латын графикасына көшкенде, осы тарихи шешімді қабылдаған Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Дүниенің кез келген түкпірінен айналымда бар классикалық 26 әріпті қолданып жаза беретін, ғылыми техникалық прогрестің барлық талаптарына сай келетін, қаржылық-ақпараттық мәселеде ешқандай проблем тудырмайтын, халықаралық терминдерді еш қиындықсыз оқып түсіне алатын графика жасалсын!» деп нақты тапсырма берген болатын.

Нәтижесі қалай болды? Нәтижесі – 30 (!) әріп пен 2 диграфтан тұратын қойыртпақ, шалажансар әліпбиге келіп тірелді. Егер, бүкіл нұсқаларды саралап, бәрін негізге алып, тығырықтан шығар жол таппаған болса, мақұл дейсің ғой! Көрсе де, көпе көрнеу көрмегенсіп, естісе де естімегенсіп тек менікі ғана болсын деген менмендікпен, осы жағдайға әкеліп отыр.

7) «Двойной стандарт». Иә, біз жоғарыда көрсеткен мәселелер осыған алып келеді. Яғни, бізде банк, қаржы, ІТ, терминологияға арналған классикалық 26 әріпке, орыс тілінің транслитерациялық ережесіне негізделген бір әліпби, және жергілікті «абориген» халықты одан әрі сауатсыздандыруға, туған тілінен бездіруге арналған акутты немесе диакритикалық белгілермен тағы бір әліпби болады. Тек, бұл кімге керек?

Құрметті, Ақтоты Раимқұлова ханым! Сіздерді әзірге кеш болмай тұрғанда, мұндай шешілмейтін проблемаларға түгелдей батпай тұрғанда, аздаған уақыт бөліп, біздің Bailatyn тобының осы мәселелерді еш қиындықсыз, шығынсыз, Президент тапсырмасына сай шешудің нақты жолдарын ұсынатын презентациялық жобамызды өздеріңіз (көмекші немесе қоластыңыздағы өкілдеріңіз емес) тыңдап көрулеріңізді сұраймыз. Өз жобамыз аясында кез-келген сұрақтарыңызға жауап беруге даярмыз!".

Нұраддин Садықов, филолог

Дереккөз: facebook
Автор: Нұраддин Садықов -
Просмотров материала: 1 076

Поделиться материалом


18:08 Н.Назарбаев - ректору КазНУ: Важно поднимать авторитет... 43 Просмотров

18:00 "Ақылды жастарды ұғатын шалдар азайып кетті"... 95 Просмотров

17:17 Единой валюты в ЕАЭС не будет, - Е.Досаев... 50 Просмотров

16:59 Изнасиловал и убил: мужчина получил пожизненный срок в... 107 Просмотров

16:50 Он не сбегал с места ДТП: Адвокат казахстанца, сбившего... 85 Просмотров

16:40 Депутаты призывают не тратить бюджетные деньги на... 122 Просмотров

16:10 Депутат Нұрымов ұйғыр халқының болашағына алаңдады... 135 Просмотров

16:00 2020 жылы кредиттер арзандауы мүмкін - Ұлттық банк басшысы... 203 Просмотров

15:49 Новый автомобильный мост через реку Урал построят в ЗКО... 114 Просмотров

15:42 Kaspi арқылы ақша аудару: Қаржы министрлігі салық салады... 137 Просмотров

15:31 Депутат обвинил российскую торговую площадку в продвижении... 137 Просмотров

15:07 Амандык Баталов объявил выговор акиму Капшагая... 139 Просмотров

14:15 Сегодня в Алматы отключат теплоснабжение... 131 Просмотров

14:11 Новое пособие для многодетных семьей одобрил мажилис... 175 Просмотров

14:08 Налоговики отменят свою ЭЦП... 136 Просмотров

13:31 В Алматинской области восьмилетний ребенок умер на перемене... 106 Просмотров

13:26 В Казахстане ожидается мороз до минус 25... 99 Просмотров

12:54 Глава Нацбанка высказался о проверке денежных переводов... 105 Просмотров

12:10 Большинство держателей Kaspi Gold живет в кредит, не там... 4 681 Просмотров

11:46 Жетісай қоқыс алаңына айналып барады... 139 Просмотров

11:41 Никакой подготовки к девальвации нет - Е.Досаев... 135 Просмотров

11:29 Сахарный диабет – это повод утроить внимание к своему... 157 Просмотров

11:20 Казахстан будет производить космические спутники... 154 Просмотров

11:04 В Алматы горит заправка (ВИДЕО)... 210 Просмотров

10:58 Попавшаяся на плагиате вице-министр МОН освобождена от... 165 Просмотров

10:33 Көкшетауда 80 оқушының ауырып қалу себебі анықталды... 131 Просмотров

10:00 Скандал вокруг вице-министра МОН: Еще одна система... 186 Просмотров

09:53 Как развалить систему образования... 225 Просмотров

09:36 Прогноз погоды на 13 ноября: на севере страны ожидается... 127 Просмотров

09:24 Курс валют на 13 ноября... 135 Просмотров

09:13 На осложнения после прививок пожаловались 59 казахстанцев... 140 Просмотров

19:36 Реальным гигантам в области управления аэропортами наш... 303 Просмотров

19:01 Подводные рифы казахстанского безнала... 366 Просмотров

18:49 Қазақстанда былтыр 700-ге жуық адам алкогольден уланып өлген... 256 Просмотров

18:42 В Кремле отреагировали на предложение Нурсултана Назарбаева... 304 Просмотров

18:02 Новогодняя ёлка появится у здания Ассамблеи народа... 334 Просмотров

17:51 Названа причина кишечного расстройства у детей в Кокшетау... 231 Просмотров

16:56 8 лучших фильмов о моде во всемирный день шоппинга... 258 Просмотров

16:55 Школьник погиб в ходе драки в Актобе, еще двое ранены... 266 Просмотров

16:40 В Туркестане мужчина выкрал для свадьбы школьницу,... 315 Просмотров





Опрос
Вам нравится наш портал www.matritca.kz?


Просмотреть результаты


«    Ноябрь 2019    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930