20 октября 2019 г.

Мы в соц сетях:

+7 705 308 0767 +7 705 308 0767



Тегіміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті - Қыздархан Рысберген

09 октябрь 2019, 22:21
Тегіміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті - Қыздархан Рысберген
Тегімізді орыс тілінің–ов, -ев, -ин қосымшаларынсыз жазу азаматтар тарапынан кей жағдайда қолайсыздық тудыратыны жайлы баспасөзде, әлеуметтік желілерде, түрлі басқосуларда толастар емес, соңғы кездері де жиірек сөз болып келеді. Осы мәселеге қатысты маман ретінде өз тұжырымымызды айтпақпыз.

Тәуелсіздік алған жылдардан кейін, ҚР Тұңғыш Президентінің арнайы Жарлығына сай орыс тілінің –ов, -ев, -ин жалғауларын алып тастап, -ұлы, -қызы сөздерін қосып, аты-жөнімізді ұлттық үрдіске сай жазу мүмкіндігіне ие болдық. Сол кезден бастап, орыс қосымшасынсыз жазу кісі есімінің қайсы, тегінің қайсы екендігінде қиындық тудыратыны жиі айтыла бастады. Көп жағдайда азаматтар қайсысы есім, қайсысы азаматтың тегін айыру қиындығына сілтейді. Бұрын-соңды мұндай мәселе туындамағанын білеміз. Кейбір ұлттардың Руставели, Брегвадзе, Сароян, Дапкунайте, Банионис т.б. тәрізді тектерінде айқын ұлттық тілдік маркерлер бар. Олар ерте замандарда қалыптасып, Кеңес дәуірі кезінде де өзгеріссіз қала берді.

Тілші мамандар, қатардағы азаматтар да кісі есімі мен тегін айыратын –тегі, -үбірі т.б. қосымшаларын жалғап жазуды ұсынады. Бұл жөнінде ҚР Неке және отбасы кодексінің 194-тармағында «Жеке адамның тегіне «тегі», «ұрпағы», «немересі», «шөбересі», «келіні» деген және басқа да сөздерді қосып жазуға жол берілмейді» деп анық жазылған. Бұған «ата» сөзін де қосуға болады. Рахымберді Дүйсеков деген қапшағайлық азамат Тіл білімі институтына жазған хаттарында қазақтардың тегіне «ата» сөзін қосып жазуды қисынды деп санайды. Ал қазіргі таңда қазақ аты-жөндері екі және үшмүшелі үлгімен жазылып келеді. Расында, көпшілік айтқандай, қосымшасыз Қасен Амангелді сынды аты-жөнде тегі қайсы, есімі қайсы екендігін ажырату қиын екендігі көрініп ақ тұр.

Бұл жайында мынаны айтуға болады, ресми төлқұжаттарда, кейбір ісқағаздарында, мысалы, келісімшарттарда тегі міндетті түрде есімнің алдында жазылады, ал қалған жағдайда алдымен есімі, бар болған жағдайда әкесінің аты, соңынан тегі жазылады. Бұлай жазу негізінен КССРО халықтарына ортақ үлгі ретінде қалыптасқан, тек балтық елдері ғана батыстық үлгімен есім бірінші, тегі екінші орында жазылады екен. Ал КССРО бұл үлгіні қайдан алды десек, жалпы шығыс елдерінде, әсіресе, Қытай, Жапония т.б. мемлекеттерінде бірінші тегі, екінші орында есімі жазылады екен. Мәселен,

Ли Чженьфань, Ши Жиң Пин, Кобо Абэ, Китано Такеши т.б. аты-жөндерінде бірінші орында тегі жазылған.

Еуропалық, батыстық үлгі бойынша есімі тегінің алдында жазылатындығы белгілі. Бір жағынан осы халықаралық үлгі ретінде қарастырылады, мысалы, Иоган ван Бетховен, Виктор Гюго, Маргарет Тэтчер, Дэвид Бэкхем т.б. Яғни көптеген еуропалық, азиялық тілдер мен мәдениеттерде тегі ешбір қосымшасыз қолданылады екен. Халықаралық стандарт бойынша тегі есімнен кейін жазылады, соған қарап қайсысы есім, қайсысы тегі екендігі қиындықсыз ажыратуға болады. Сондықтан батыс баспасөз беттерінде кез келген аты-жөн, еуропалық, не азиялық болсын, кісінің есімі бірінші орында жазылады. Еуропалық тілдердегі аты-жөндердің қосымшасы болғанның өзінде фонетикалық ерекшелігіне қарай ажыратуға болады, мысалы, Ксешинскийдің поляк екендігі, Чапектің чех екендігі.

Түркітілдес бірқатар халықтарда да ұлттық нышаны бар қосымшалар жоқ деуге болады, мысалы, өзбек, қырғыз, татар, башқұр, ұйғыр, түркімендерде. Оларды фонетикалық ерекшеліктеріне қарап ажыратамыз, мәселен, Кутлумурат, Бохтиер, Сооронбай, Женишбек, Минигул, Дильшат, Бердымухаммед, Аннадурды т.б. Бұлардың ішінде қазақ есім-тектерінің де ерекшелігі негізінен бірден көзге түседі, мәселен, Тоқтар Жақып, Үсен Жылқайдар, Күләш Тоқтасын т.б.

Ал жоғарыда көрсеткен –тегі, -ұрпағы, -немересі, -шөбересі, -келіні және -ата сөздері этникалық тарихымызда фамилия ұғымы болмағандықтан ұлттық жадыдан орын алып, қалыптаспаған. Бұл сөздерді жасанды түрде қосып жазғанмен, әзірге тұрақталмай келе жатқанын көріп отырмыз. Қазақ бұрынғы кездері аты-жөн сұрасқанда «қай тумасың?», «тегің кім?», «қай атаның баласысың?» деп азаматтың қай ру-тайпаға жататындығын меңзеген.

Қазақ әліпбиінің латын графикасына көшіруге байланысты аты-жөндердің ережесі әзірленіп жатыр. Сарапшы мамандардан аты-жөнімізщдің ретін батыс, яғни халықаралық үлгіде жазсақ, кез келген жағдайда адамның аты қайсы, тегі қайсы қателеспей ажыратуға мүмкіндік туар еді дегенді атйады. Әрине, бұл пікірдің жаны бар, маман ретінде біз де қос қолдап қолдар едік. Бірақ бұл тез арада оңай шешілетін шаруа емес. Алдымен бұл мәселе ұлттық, мемлекеттік деңгейде оң шешімін табуы керек. Біріншіден, азамттарды құжаттайтын министрліктер мен республикалық мекемелердің қаржылық-техникалық мүмкіндіктеріне келіп тіреледі. Өйткені Ішкі істер министрлігі мен Әділет министрлігі, Азаматтарға арналған үкіметтің бүкіл құжатжасаушы қазіргі техникалық базасында азаматтардың тегі бірінші орында, әкесінің аты екінші орында, есімі үшінші болып жазылады. Екіншіден, бұл жайында жалпықоғамдық біржақты пікір қалыптасу керек. Біздің мақсатымыз көпке ой тастау. Болашақта аты-жөнімізді халықаралық үлгіге сай жазсақ, орыс тілінің –ов,-ев қосымшаларынан арылар мүмкіндік туады, олардың тіптен керексіз болып қалары хақ.

Сондықтан әзірге тегімізге арнайы қосымша ойлап таппай ақ, қалыптасқан тарихи дәстүрімізге сай -ұлы, -қызы сөздерін қалауымызша тегі

ретінде немесе үшмүшелі үлгіде әкесінің аты ретінде жазып, ұстанғанымыз жөн болар.

Күні бүгіннің өзінде байқап отырғанымыздай, биліктен бастап, қатардағы азаматтарымыздың дені тегіндегі –ов, -ев, отчествосындағы –ович, -евич, овна, евна қосымшаларынан арылуға асығар емес.

Жазуымызды латын графикасына көшіргенде ешкімге ұқсамайтын жаңа әліпбиіміздің ерекшелігіне қарай қазақ ономастикалық атаулардың, оның ішінде аты-жөндеріміздің ұлттық ерекшелігін бірден ажыратуға мүмкіндік беретін қалыбын сақтауымыз керек. Сондықтан ел боламыз десек, есімізді түзейтін, ұзын созбаққа салмай тектеріміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті.

Қыздархан Рысберген, филология ғылымдарының докторы, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты ономастика бөлімінің меңгерушісі

Дереккөз: Qazaq uni
Просмотров материала: 461

Поделиться материалом


16:09 Санкционированный митинг прошёл в Нур-Султане... 358 Просмотров

13:45 Сапарбаев жаңа қызметке иеленді... 557 Просмотров

12:33 Акимы в соцсетях: Маржикпаев завоевал чемпионский пояс... 2 644 Просмотров

11:30 Табиғат туралы ырымдар... 433 Просмотров

11:24 Сельхозярмарка Акмолинской области проходит в столице... 406 Просмотров

10:35 Қызылордада көпқабатты үйдің тұрғындары судың түсінен шошып... 423 Просмотров

10:02 Бросая мусор на улице, каждый из нас делает один шаг на... 466 Просмотров

09:43 Таксист жестоко избил и попытался изнасиловать пассажирку... 443 Просмотров

21:20 Прогноз погоды на 19 октября: в трёх областях на юге... 517 Просмотров

20:57 Депутаты Nur Otan не выразили своей позиции ни по одному... 582 Просмотров

20:35 К.Токаев отреагировал на резонансное интервью кокшетауского... 771 Просмотров

20:26 В Бурабае прошел бизнес-форум по развитию кластера мясной... 532 Просмотров

20:21 Комитет государственных услуг создали в Казахстане... 529 Просмотров

19:17 В Атырау подорожал хлеб... 533 Просмотров

18:51 "Мұғалімдер асханадан тамақты қарызға алады": Білім... 12 915 Просмотров

18:21 «Открытый акимат» провели в Акмолинской области... 447 Просмотров

18:13 Назарбаев министр мен депутаттарды жинап алды: отырыста не... 1 042 Просмотров

18:08 На каких перекрестках появятся новые комплексы "Сергек" в... 289 Просмотров

17:59 Мұғалімдер мен дәрігерлерге арналған арендалық баспананы... 361 Просмотров

17:49 За тяжелые рюкзаки учащихся предложили штрафовать... 303 Просмотров

17:41 ДТП в Караганде: 20 пострадавших (ВИДЕО)... 348 Просмотров

17:00 Подозреваемый в мошенничестве замакима Манзоров вышел в... 286 Просмотров

16:32 Казахстанцев призывают проверить телефонные номера,... 283 Просмотров

15:29 Пенсионные деньги на покупку жилья и образование: в... 204 Просмотров

15:16 Программы осуществляются формально - Елбасы о развитии... 201 Просмотров

15:07 Депутаты нашей партии не активно используют СМИ -... 190 Просмотров

14:48 Глава упрздрава Атырауской области подала в отставку после... 430 Просмотров

14:32 Непривитых не пустят в детские сады - Бекшин... 165 Просмотров

13:55 Судью Жанаозенского суда приговорили к трем годам лишения... 167 Просмотров

13:21 Вопросы предвыборной программы Nur Otan обсуждают под... 263 Просмотров

12:34 Түркістандағы емхана жұма сайын ғимаратын адыраспанмен... 240 Просмотров

12:00 400 новых камер "Сергек" устанавливают в Алматы... 227 Просмотров

11:36 Отец спасая ребенка бросился под автобус в Кызылорде (ВИДЕО)... 428 Просмотров

11:24 32-ой дублированный на казахский язык фильм «Малефисента:... 226 Просмотров

11:02 "Мало кто из поколения 70-х годов или 80-х так... 314 Просмотров

10:29 Запрет на кредиты малоимущим нужно поддержать - Д.Абаев... 252 Просмотров

10:14 Пойман у ресторана: В действиях акима Жанаозена не нашли... 245 Просмотров

09:47 Мектепке бару үшін таңғы бесте тұрамыз деп ашынды... 314 Просмотров

09:42 Курс валют на 18 октября... 202 Просмотров

09:15 Прогноз погоды на 18 октября: на севере и в центре РК... 192 Просмотров





Опрос


«    Октябрь 2019    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031