1 октября 2020 г.

Мы в соц сетях:



Тегіміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті - Қыздархан Рысберген

09 октябрь 2019, 22:21
Тегіміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті - Қыздархан Рысберген
Тегімізді орыс тілінің–ов, -ев, -ин қосымшаларынсыз жазу азаматтар тарапынан кей жағдайда қолайсыздық тудыратыны жайлы баспасөзде, әлеуметтік желілерде, түрлі басқосуларда толастар емес, соңғы кездері де жиірек сөз болып келеді. Осы мәселеге қатысты маман ретінде өз тұжырымымызды айтпақпыз.

Тәуелсіздік алған жылдардан кейін, ҚР Тұңғыш Президентінің арнайы Жарлығына сай орыс тілінің –ов, -ев, -ин жалғауларын алып тастап, -ұлы, -қызы сөздерін қосып, аты-жөнімізді ұлттық үрдіске сай жазу мүмкіндігіне ие болдық. Сол кезден бастап, орыс қосымшасынсыз жазу кісі есімінің қайсы, тегінің қайсы екендігінде қиындық тудыратыны жиі айтыла бастады. Көп жағдайда азаматтар қайсысы есім, қайсысы азаматтың тегін айыру қиындығына сілтейді. Бұрын-соңды мұндай мәселе туындамағанын білеміз. Кейбір ұлттардың Руставели, Брегвадзе, Сароян, Дапкунайте, Банионис т.б. тәрізді тектерінде айқын ұлттық тілдік маркерлер бар. Олар ерте замандарда қалыптасып, Кеңес дәуірі кезінде де өзгеріссіз қала берді.

Тілші мамандар, қатардағы азаматтар да кісі есімі мен тегін айыратын –тегі, -үбірі т.б. қосымшаларын жалғап жазуды ұсынады. Бұл жөнінде ҚР Неке және отбасы кодексінің 194-тармағында «Жеке адамның тегіне «тегі», «ұрпағы», «немересі», «шөбересі», «келіні» деген және басқа да сөздерді қосып жазуға жол берілмейді» деп анық жазылған. Бұған «ата» сөзін де қосуға болады. Рахымберді Дүйсеков деген қапшағайлық азамат Тіл білімі институтына жазған хаттарында қазақтардың тегіне «ата» сөзін қосып жазуды қисынды деп санайды. Ал қазіргі таңда қазақ аты-жөндері екі және үшмүшелі үлгімен жазылып келеді. Расында, көпшілік айтқандай, қосымшасыз Қасен Амангелді сынды аты-жөнде тегі қайсы, есімі қайсы екендігін ажырату қиын екендігі көрініп ақ тұр.

Бұл жайында мынаны айтуға болады, ресми төлқұжаттарда, кейбір ісқағаздарында, мысалы, келісімшарттарда тегі міндетті түрде есімнің алдында жазылады, ал қалған жағдайда алдымен есімі, бар болған жағдайда әкесінің аты, соңынан тегі жазылады. Бұлай жазу негізінен КССРО халықтарына ортақ үлгі ретінде қалыптасқан, тек балтық елдері ғана батыстық үлгімен есім бірінші, тегі екінші орында жазылады екен. Ал КССРО бұл үлгіні қайдан алды десек, жалпы шығыс елдерінде, әсіресе, Қытай, Жапония т.б. мемлекеттерінде бірінші тегі, екінші орында есімі жазылады екен. Мәселен,

Ли Чженьфань, Ши Жиң Пин, Кобо Абэ, Китано Такеши т.б. аты-жөндерінде бірінші орында тегі жазылған.

Еуропалық, батыстық үлгі бойынша есімі тегінің алдында жазылатындығы белгілі. Бір жағынан осы халықаралық үлгі ретінде қарастырылады, мысалы, Иоган ван Бетховен, Виктор Гюго, Маргарет Тэтчер, Дэвид Бэкхем т.б. Яғни көптеген еуропалық, азиялық тілдер мен мәдениеттерде тегі ешбір қосымшасыз қолданылады екен. Халықаралық стандарт бойынша тегі есімнен кейін жазылады, соған қарап қайсысы есім, қайсысы тегі екендігі қиындықсыз ажыратуға болады. Сондықтан батыс баспасөз беттерінде кез келген аты-жөн, еуропалық, не азиялық болсын, кісінің есімі бірінші орында жазылады. Еуропалық тілдердегі аты-жөндердің қосымшасы болғанның өзінде фонетикалық ерекшелігіне қарай ажыратуға болады, мысалы, Ксешинскийдің поляк екендігі, Чапектің чех екендігі.

Түркітілдес бірқатар халықтарда да ұлттық нышаны бар қосымшалар жоқ деуге болады, мысалы, өзбек, қырғыз, татар, башқұр, ұйғыр, түркімендерде. Оларды фонетикалық ерекшеліктеріне қарап ажыратамыз, мәселен, Кутлумурат, Бохтиер, Сооронбай, Женишбек, Минигул, Дильшат, Бердымухаммед, Аннадурды т.б. Бұлардың ішінде қазақ есім-тектерінің де ерекшелігі негізінен бірден көзге түседі, мәселен, Тоқтар Жақып, Үсен Жылқайдар, Күләш Тоқтасын т.б.

Ал жоғарыда көрсеткен –тегі, -ұрпағы, -немересі, -шөбересі, -келіні және -ата сөздері этникалық тарихымызда фамилия ұғымы болмағандықтан ұлттық жадыдан орын алып, қалыптаспаған. Бұл сөздерді жасанды түрде қосып жазғанмен, әзірге тұрақталмай келе жатқанын көріп отырмыз. Қазақ бұрынғы кездері аты-жөн сұрасқанда «қай тумасың?», «тегің кім?», «қай атаның баласысың?» деп азаматтың қай ру-тайпаға жататындығын меңзеген.

Қазақ әліпбиінің латын графикасына көшіруге байланысты аты-жөндердің ережесі әзірленіп жатыр. Сарапшы мамандардан аты-жөнімізщдің ретін батыс, яғни халықаралық үлгіде жазсақ, кез келген жағдайда адамның аты қайсы, тегі қайсы қателеспей ажыратуға мүмкіндік туар еді дегенді атйады. Әрине, бұл пікірдің жаны бар, маман ретінде біз де қос қолдап қолдар едік. Бірақ бұл тез арада оңай шешілетін шаруа емес. Алдымен бұл мәселе ұлттық, мемлекеттік деңгейде оң шешімін табуы керек. Біріншіден, азамттарды құжаттайтын министрліктер мен республикалық мекемелердің қаржылық-техникалық мүмкіндіктеріне келіп тіреледі. Өйткені Ішкі істер министрлігі мен Әділет министрлігі, Азаматтарға арналған үкіметтің бүкіл құжатжасаушы қазіргі техникалық базасында азаматтардың тегі бірінші орында, әкесінің аты екінші орында, есімі үшінші болып жазылады. Екіншіден, бұл жайында жалпықоғамдық біржақты пікір қалыптасу керек. Біздің мақсатымыз көпке ой тастау. Болашақта аты-жөнімізді халықаралық үлгіге сай жазсақ, орыс тілінің –ов,-ев қосымшаларынан арылар мүмкіндік туады, олардың тіптен керексіз болып қалары хақ.

Сондықтан әзірге тегімізге арнайы қосымша ойлап таппай ақ, қалыптасқан тарихи дәстүрімізге сай -ұлы, -қызы сөздерін қалауымызша тегі

ретінде немесе үшмүшелі үлгіде әкесінің аты ретінде жазып, ұстанғанымыз жөн болар.

Күні бүгіннің өзінде байқап отырғанымыздай, биліктен бастап, қатардағы азаматтарымыздың дені тегіндегі –ов, -ев, отчествосындағы –ович, -евич, овна, евна қосымшаларынан арылуға асығар емес.

Жазуымызды латын графикасына көшіргенде ешкімге ұқсамайтын жаңа әліпбиіміздің ерекшелігіне қарай қазақ ономастикалық атаулардың, оның ішінде аты-жөндеріміздің ұлттық ерекшелігін бірден ажыратуға мүмкіндік беретін қалыбын сақтауымыз керек. Сондықтан ел боламыз десек, есімізді түзейтін, ұзын созбаққа салмай тектеріміздегі орыс тілінің қосымшаларынан арылатын кез жетті.

Қыздархан Рысберген, филология ғылымдарының докторы, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты ономастика бөлімінің меңгерушісі

Дереккөз: Qazaq uni
Просмотров материала: 874

Поделиться материалом


18:11 Сенат төрағасы бас раввинмен кездесті... 237 Просмотров

17:58 Для школ Акмолинской области доставлена первая партия... 202 Просмотров

17:52 4,8 млрд тенге выплатили вкладчикам Tengri Bank... 210 Просмотров

17:48 Сайлаудың исі шығып, партиялар ұйқысынан оянып жатыр... 240 Просмотров

17:43 БҒМ сұраныс жағынан ең жоғары және ең төмен мамандықтарды... 235 Просмотров

17:42 Водитель Volkswagen сбил пенсионера с велосипедом в... 206 Просмотров

17:29 Магжан Ильясов назначен представителем РК при ООН... 241 Просмотров

17:26 Асқар Жұмағалиев Қазақстанның Нидерланд Корольдігіндегі... 256 Просмотров

17:20 На 71,5 млн тенге оштрафовали жителей Актюбинской области... 228 Просмотров

17:07 «Шекара маңындағы жергілікті халық тек қытай радиосын... 270 Просмотров

17:05 Жительница Павлодара перевела телефонным мошенникам 300... 216 Просмотров

16:55 «Құс тұмауына арналған отандық вакцина шетелдікінен екі есе... 268 Просмотров

16:46 16 несанкционированных свалок выявили в Алматы... 208 Просмотров

16:45 Қазақстандық банктер несиені қашықтан бере бастайды... 235 Просмотров

16:36 Цены на продовольственные товары выросли почти на 11% в... 166 Просмотров

16:32 Түркістан облысында Toyota Land Cruiser көлігінен 700 келі... 126 Просмотров

16:30 Қызыл кітапқа енген қарақұйрықты атқандар ұсталды... 162 Просмотров

16:26 Нұр-Сұлтан әуежайының бұрынғы бас есепшісі тергеу... 141 Просмотров

16:24 Более 60 коррупционных преступлений выявлено в Актюбинской... 150 Просмотров

16:18 Алматы маңындағы экопостар қалай жұмыс істейді... 121 Просмотров

16:12 Экстремиста приговорили к 6 годам лишения свободы в... 123 Просмотров

15:48 В Алматы мужчина порезал себе вены прямо на улице... 146 Просмотров

15:46 #Желмая. Медицина университеттерін бітірген студенттер... 142 Просмотров

15:37 Заңсыз айналымнан 98,2 мың препарат пен жарты миллионға... 140 Просмотров

15:33 Учеников школы эвакуировали из-за сообщения о взрывном... 122 Просмотров

15:15 Мужчина отдал мошеннику более 1 млн тенге за... 137 Просмотров

15:12 Ақтөбе облысы әкімінің экс-орынбасары 12 жылға бас... 135 Просмотров

15:04 Более 200 млн тенге долга по зарплате взыскали с компании в... 118 Просмотров

15:00 Волонтерлік қызмет осы жылмен тоқтамайды – Тоқаев... 148 Просмотров

14:54 Атырауда мектептен 170-ге жуық адам шұғыл эвакуацияланды... 146 Просмотров

14:52 Шесть человек пострадали в ДТП в Актау... 133 Просмотров

14:41 Ақтөбедегі жас ғашықтар: бала шынайы махаббат үшін соттала... 307 Просмотров

14:39 Убийство бизнесмена в Павлодаре: Виновника приговорили к 18... 130 Просмотров

14:30 Министр үкіметте қазақстандықтардың қорқынышы туралы айтты... 134 Просмотров

14:29 В международный день перевода чествовали лучших переводчиков... 113 Просмотров

14:20 Алматинское метро вернулось к докарантинному графику работы... 117 Просмотров

14:13 Қайырымдылық қорларға қаржы түсуін және оның жұмсалуының... 168 Просмотров

14:05 В акимате Атырауской области​​​​​​​ прокомментировали... 128 Просмотров

13:00 В Нур-Султане и пяти областях недостаточно топлива к... 179 Просмотров

12:47 Еліміздің екі өңірінде блок-бекеттер қойылды... 161 Просмотров





Опрос


«    Октябрь 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031