21 января 2018 г.

Дежурный по стране

Ежу понятно, что нам надо перейти к латинице...
Нураддин Садыков, PhD докторант филологии

Мы в соц сетях:

+7 705 308 0767 +7 705 308 0767



ТҰНҒЫШ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ҚАБЫЛДАНҒАН ЗАҢҒА 20 ЖЫЛ

12 декабрь 2017, 13:46
Қазақ парламентаризмі тарихында тұңғыш рет қазақша дайындалған құжат ретінде белгілі жалғыз ғана заң бар. Ол – 1997 жылдың 13 желтоқсанында қабылданған ұлтжанды азамат, депутат Әкім Ысқақтың «Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасы. Әлемнің әр түкпірінде тарыдай шашырап жүрген талай қазақтың ата қонысына оралуына үлкен мүмкіндік ашып берген айрықша құжатқа биыл 20 жыл.

Аталмыш заңның қабылдануының қысқаша тарихы мынадай еді:

1997 жылы еліміздегі көші-қон саясатын дамыту үшін 23 қаңтар күні Үкімет дайындаған «Көші-қон туралы» заңның жобасы Парламентке келіп түседі. Сол кездегі Мәжіліс депутаты Әкім Ысқақ сол заң жобасына жетекші болып тағайындалады. Жобамен жете танысқан халық қалаулысы онда көптеген шикіліктердің барлығын байқайды.

Мысалы, онда Қазақстанға көшіп келген адамдарға мемлекеттік бюджеттен қаржы бөлу мәселесі қарастырылмаған. Керісінше Қазақстаннан сыртқа қоныс аударатындарға, яғни өз атажұртына көшетіндерге арнайы республикалық бюджеттен қаржылық көмек көрсету туралы бап енгізілген. Жобада бұдан да басқа шикіліктер көп болды.

Ал Үкімет әзірлеген заң жобасының бір-екі бабын өзгертуге болады, бірақ тұтастай ауыстыру мүмкін емес еді. Сондықтан депутат Әкім Ысқақ ойлана келе жұмысшы тобының жетекшілігінен бас тартып, бұл құжатқа депутаттық өкілеттілігін пайдаланып, қазақ тілінде балама заң жобасын ұсынады. Жанына атамекенге оралған қандастарды жинап, олардың қатарындағы Қайрат Бодауханұы мен Алмас Ахметбекті жұмысшы тобының мүшесі етеді.

1996 жылдың қазан айында Еңбек министрлігі мен Әлеуметтік қамсыздандыру министрліктері қосылып, жаңадан Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі құрылған-ды. Оның басшысына бұрынғы Қаржы министрінің орынбасары Н.Коржова ханым тағайындалады. Келген бетте жаңадан дайындалып жатқан Көші-қоны» туралы заңының жобасымен танысқан ол құжаттағы «Көші-қон қорын құру» туралы бапты сызып тастап, онымен қоса жұмысы енді реттеліп келе жатқан Көші-қон департаментін жойып, қатардағы басқармалардың біріне айналдырады. Тиісті қаржылар бөлінбей, ұлттық көші-қон саясаты қатты тоқырауға ұшырайды.

Қазақ тіліндегі заң жобасында Елбасы саясатын қолдайтын, көші-қон мәселесін құқықтық реттейтін, оның кері ықпалын шектейтін, адам құқығының жалпыға ортақ мүдделеріне кепілдік жасайтын баптар қарастырылды. Әйтсе де балама заң жобасына кедергілер аз болмады. «Орыс тіліндегі аудармасы болмаса түсінбейміз, қазақ тіліндегі жобаны талқылау мүмкін емес» деген сыңаржақ пікірлер де кездесті. Ол кезде заң жобасын қазақ тілінен орыс тіліне сауатты аударатын маман тапшы еді. Депутат бұл мәселені де шешеді. Заң жобасын бірнеше ғылыми-зерттеу институттары тиісті сараптамадан өткізіп, оң бағасын беріп, қорытынды жасайды. Содан талқылау басталып, Мәжіліс балама заң жобасын қарау жөнінде шешім шығарады.

Құжат 1997 жылдың 2 сәуір күні Президенттің жанындағы мемлекеттік саясат жөніндегі Ұлттық кеңесте қаралды. Кеңеске Мемлекеттік хатшы Әбіш Кекілбай жетекшілік етті. Министр Н. Коржова да, депуттат та өз дәлелдемелерін алға тартты. Өте қызу талқылау өтті. Кеңес мүшелерінің барлығы дерлік, мәселен, Ә.Кекілбай, С.Зиманов, М.Қозыбаев, Ж.Әділдин, Е.Сағадиев, Г. Бельгер, А.Гаркавец, Н.Мамыров, Н.Оразалин сынды тұлғалар балама жобаның басымдығына мән берді. Әсіресе, жоғарыдағы Кеңес мүшесі заңгер-академик Салық Зиманов 7 сәуір күні Мәжіліс төрағасына өз атынан ресми хат жолдап, онда балама жобаның артықшылығына тоқталып: «Үкімет ұсынған заң шикі әрі құқықтық мәртебесі өте төмен, заман талабына сай емес» деп атап көрсетті. Осы кезде Ә.Ысқақ қазақ тіліндегі балама жобаны «Егемен Қазақстан» және «Қазақ елі» газеттері арқылы бүкілхалықтық талқылауға да ұсынып, елден қолдау тапты. Бұл бүкіл зиялы қауымның баcын қосып, біріктірген заң жобасы болды. Депутаттар, жазушылар, ғалымдар, шеттен келген қандастар түгелге жуық атсалысты. Парламентке, депутаттың атына он мыңдай хат түсті.

1997 жылы 14 мамырда екі заң жобасы талқылауға түскенде, депутат

Ә. Ысқақ қазақ тіліндегі өз баламасын лайықты қорғап шықты. Шетелде жүрген бес миллиондай қандастар туралы қағазға қарамай тебірене сөйлегенде, тыңдап отырған біраз депутат көздеріне жас та алған екен. Осылайша тұңғыш қазақ тілінде дайындалған балама заң жобасы қабылданды. Парламент қабырғасында 11 ай қаралып, 42 отырыста қайраткерлікпен қорғалған құжатқа ел астанасы Ақмолаға көшкенде яғни 1997 жылдың 13 желтоқсанында Елбасы қол қойды. Бұл Мемлекет басшысының елорда төріндегі алғашқы қол қойған заңы болатын. Осы заңның негізінде елімізде Көші-қон және демография жөніндегі агенттік, облыстарда көші-қон басқармалары құрылды. Алыс және жақын шетелдерден елімізге 1 миллионнан аса қандастарымыз оралды. Сонымен қатар «Халықтың көші-қоны туралы» заң Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы бүкілхалықтық талқылауға ұсынылған және ең ұзақ талқыланған заң жобасы ретінде де белгілі. Сондықтан 13 желтоқсан – тәуелсіздігіміздің де, Астана қаласының да тарихына алтын әріппен жазылған күннің бірі.

Дереккөз: abai.kz
Просмотров материала: 363

Поделиться материалом


17:49 МҰҒАЛІМ САБАУ МОДАҒА АЙНАЛЫП БАРАДЫ... 600 Просмотров

16:58 ЖЫЛДАР БОЙЫ КЕЗЕГІН КҮТКЕН 120 МЫҢНАН АСТАМ АСТАНАЛЫҚҚА ЖЕР... 250 Просмотров

16:49 ТҮРКИЯДА ОҚУШЫЛАР МІНГЕН АВТОБУС АПАТҚА ҰШЫРАП, 11 АДАМ... 248 Просмотров

15:51 МАҢҒЫСТАУДА ТҮЙЕ БАРЫМТАЛАҒАН ШЕТЕЛДІКТЕР ҚОЛҒА ТҮСТІ... 269 Просмотров

15:34 АҚТӨБЕДЕГІ ӨРТТЕ ДЕНЕЛЕРІ БІР-БІРІНЕ ЖАБЫСЫП ҚАЛҒАН 10... 279 Просмотров

14:03 У нас еще много долгов перед народом, - президент... 332 Просмотров

13:04 20 человек госпитализированы в инфекционную больницу... 331 Просмотров

12:41 Парень изнасиловал 12-летнюю школьницу в гостинице близ... 363 Просмотров

12:09 Создана спецкомиссия для выяснения причин заболевания детей... 333 Просмотров

12:00 ЕЛІМІЗДЕГІ МӘЙІТХАНАЛАРДЫҢ ЖАҒДАЙЫ АДАМ КӨРГІСІЗ... 302 Просмотров

11:41 МҰНАЙ БАҒАСЫ ТАҒЫ АРЗАНДАДЫ... 290 Просмотров

11:34 АҚТӨБЕДЕ ШЕНЕУНІК ӘЙЕЛ ЖАЛҒАН ДИПЛОММЕН ЖҰМЫСҚА ТҰРҒАН... 281 Просмотров

11:25 6-СЫНЫП ОҚУШЫСЫН ЗОРЛАҒАН АУЫЛ ТҰРҒЫНЫ ҰСТАЛДЫ... 246 Просмотров

11:00 ФАО и партнеры призывают к сокращению использования... 432 Просмотров

10:52 Кызылординская область подписала меморандумы о... 262 Просмотров

10:29 Дмытро Котляр: Казахстан добился значительных результатов в... 165 Просмотров

09:55 Пропавшую 11 дней назад школьницу нашли дома у парня в... 308 Просмотров

09:35 МВД: Основная причина пожара, унесшего 52 жизни -... 243 Просмотров

09:21 Погода на субботу: снег, туман, усиление ветра... 127 Просмотров

22:47 У меня нет "крыши"... 1 264 Просмотров

15:05 Названа причина смерти людей в сгоревшем автобусе... 1 120 Просмотров

15:01 ЖЕТІМ БАЛАНЫ АСЫРАП АЛҒАНДАР САЛЫҚ ТӨЛЕМЕЙДІ... 286 Просмотров

14:26 45 ГРАДУСТЫҚ АЯЗ КЕЛЕ ЖАТЫР... 330 Просмотров

14:18 Погода: Минус 40 и это не предел... 574 Просмотров

13:53 Мейкатон в Караганде... 542 Просмотров

13:35 АЙМАҚТАҒЫ ШЕНЕУНІКТІҢ АЙЛЫҒЫ НЕГЕ АЗ?... 296 Просмотров

13:13 БҮЙРЕГІН 6 МЛН ТЕҢГЕГЕ САТПАҚ БОЛҒАН ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАР 5... 331 Просмотров

12:34 Мы говорили о том, что "Минск-1" застопорился, в тупике, -... 365 Просмотров

12:21 «Если вам предлагают место в ракете — не спрашивайте,... 429 Просмотров

11:59 «АРАБ КӨКТЕМІ» 1,4 МЛН АДАМНЫҢ ӨЛІМІНЕ СЕБЕПШІ БОЛЫП, 15... 268 Просмотров

11:44 Реформы в образовании как катализатор миграционных... 550 Просмотров

11:36 ӘСКЕРГЕ КІМДІ АЛМАЙДЫ?... 270 Просмотров

11:30 ЕРЛАН БІЛӘЛДІ ҰСТАП БЕРГЕН ҚАЙРАТ БАЯНОВТЫҢ БАСЫ ПӘЛЕГЕ... 293 Просмотров

11:17 ЕРКЕК ҚАЛАЙ ӘЙЕЛІН ҰРУҒА МӘЖБҮР БОЛАДЫ?... 271 Просмотров

11:10 ҚАЗАҚСТАННАН 66 ЕСЕ КІШКЕНТАЙ ГОЛЛАНДИЯ ЖЫЛЫНА 100 МЛРД... 519 Просмотров

10:55 ОРАЛДА БАЛАЛАР ҮЙІНІҢ ТҮЛЕГІН ҚЫС ОРТАСЫНДА БАЛА-ШАҒАСЫМЕН... 158 Просмотров

10:16 В Уральске выпускница детдома с детьми может остаться на... 198 Просмотров

10:05 Зачем Назарбаев ездил в США?... 446 Просмотров

09:34 Опубликован полный текст выступления Нурсултана Назарбаева... 191 Просмотров

09:30 Погода 19 января: туман и усиление ветра... 156 Просмотров






Опрос


«    Январь 2018    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031